برهماييها ، ناصريها ، مسيحيان ، « موكتكاها » يا نجات يافتگان ( كه احتمالًا از هنديها بوده‌اند ) و بالأخره زنديقها يعنى پيروان مانى . » « 1 » البته همهء دورهء ساسانى از نظر سختگيريهاى مذهبى يكسان نبوده است ، همچنانكه قدرت روحانيون زردشتى همه وقت يكسان نبوده و همهء سلاطين ايران تحت نفوذ مطلق آنان نبوده‌اند . شاپور اول ، يزدگرد اول ، خسرو انوشيروان لااقل در قسمتى از دوران زمامدارى خود روش نسبتاً آزادمنشانه‌اى نسبت به اتباع ساير مذاهب داشته‌اند . در كتاب تمدن ايرانى مقالهء « وضع مذهب در ايران غربى در زمان ساسانيان » پس از نقل كتيبهء موبد « كريتر » و سختگيريهايى كه در زمان او مىشده است ، مىگويد : « از طرف ديگر وقايع نگار ارمنى « اليزه وارداپت » از دستخطى ياد مىكند كه مربوط به شاپور است و در آن امر داده شده كه مغها و يهوديها و پيروان مانى و طرفداران تمام مذاهب ديگر را در هر نقطه از ايران كه باشند آزاد بگذارند و مانع انجام مراسم مذهبى آنها نگردند . كتيبهء اول مربوط به آزارى است كه در زمان پادشاهى بهرام دوم بين 277 و 293 ميلادى نسبت به اقليتها انجام گرفته ، و دستور دوم راجع به آزادى مذاهب است كه افتخار آن را بايد به شاپور اول ( 242 - 273 ) نسبت داد . » « 2 » كريستن سن در فصل ششم كتاب خويش كه راجع به عيسويان ايران بحث مىكند ، وضع كلى عيسويان را در آن عهد چنين شرح مىدهد : « براى توضيح روابط بين عيسويت و ديانت رسمى ايران در قرون چهارم و پنجم به ذكر عباراتى چند از « زاخو » مبادرت مىورزيم : عيسويت در عهد ساسانى هميشه حتى در سخت‌ترين دوره‌هاى زجر و تعدى ، مجاز بوده است ، اگرچه گاهى بعضى مجامع عيسوى در شهرها و دهات دستخوش آزار عمّال ايرانى مىشده‌اند . عيسويان اصول دينى خود را در انجمنهايى كه در سنوات 410 و 420 در پايتخت كشور ايران تشكيل يافت ، با حضور

--> ( 1 ) . تمدن ايرانى ، به قلم جمعى از خاورشناسان ، ترجمهء دكتر بهنام ، ص 178 . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 178 و 179 .